Hikoyani yuboring
burger x
#Jabrlanganlar uchun ko'rsatmalar

Ayollarning ko‘rinmas mehnati va mehnat shartnomasi yo‘qligining badali

Ayollarning ko‘rinmas mehnati va mehnat shartnomasi yo‘qligining badali
17 Okt 2026

PhotoBozordagi sotuvchi ayol, uy xizmatchisi, kasanachi chevar, daladagi mavsumiy ishchi. Ularning barchasi har kuni mehnat qiladi, lekin davlat uchun ularning...

Photo
Bozordagi sotuvchi ayol, uy xizmatchisi, kasanachi chevar, daladagi mavsumiy ishchi. Ularning barchasi har kuni mehnat qiladi, lekin davlat uchun ularning mehnati ko‘pincha ko‘rinmas bo‘lib qoladi. Mehnat shartnomasi yo‘qmi — demak, haq to‘lanadigan mehnatga layoqatsizlik varaqasi, homiladorlik va tug‘ruq nafaqasi hamda pensiya uchun ish staji ham yo‘q.

Kambag‘allikni qisqartirish va bandlik vazirligi ma’lumotlariga (https://www.spot.uz/ru/2025/08/18/unemployment/) ko‘ra, 2025-yilning birinchi yarmida 8 milliondan ortiq kishi yoki barcha band aholining 55 foizi rasman ish bilan ta’minlangan. Yana 4,8 million kishi (33%) norasmiy sektorda ishlaydi, 1,8 million kishi (12%) esa xorijda mehnat qilmoqda. Norasmiy bandlik ulushi sezilarli darajada kamaydi, yetti yil avval u 60 foizni tashkil etardi.

Biroq bu o‘zgarishlar hammaning hayotiga bir xil ta’sir ko‘rsatmayapti. BMT Taraqqiyot dasturi (BMTTD) va Iqtisodiy tadqiqotlar va islohotlar markazining 2025-yilgi tadqiqotida (https://www.undp.org/ru/uzbekistan/publications/neformalnaya-zanyatost-v-uzbekistane) ta’kidlanishicha, norasmiy bandlik yoshlar, ayollar va qishloq aholisi orasida nomutanosib ravishda ko‘p uchraydi. Bunday ish ijtimoiy himoyadan foydalanish imkoniyatlarini cheklaydi.

Butun dunyoda vaziyat shunga o‘xshash. Barcha band ayollarning 58 foizi norasmiy is bilan band (https://hir.harvard.edu/surveying-the-world-of-informal-work-interview-with-sally-roever/), rivojlanayotgan mamlakatlarda esa bu ko‘rsatkich 92 foizga yetadi. Ayollarning shartnomasiz ko‘proq ishlashiga sabab bo‘luvchi omillar bir-biri bilan chambarchas bog‘liq.

Uy ishlari. Bolalar va yoshi ulug‘ qarindoshlar parvarishi hamma vaqtdagidek asosan ayollar zimmasida qolmoqda. Uyda yoki uy yaqinidagi bozorda ishlash daromad topishni oilaviy majburiyatlar bilan birga olib borish imkonini beradi, lekin ko‘pincha hech qanday mehnat kafolatlarini bermaydi.

Bandlik ko‘rinishi. Ayollar, ayniqsa, bazaviy ijtimoiy va huquqiy himoya mavjud bo‘lmagan sharoitlarda mehnat qilishadi (https://search.oecd.org/gender/data/womenandinformality.htm). Bu uyda o‘tirib bajariladigan mehnat, birovlarning xonadonlaridagi ishlar, oilaviy biznesga ko‘maklashishdir. Xalqaro mehnat tashkiloti (XMT) uy xizmatchiligi va uyda bajariladigan mehnatni munosib mehnat sharoitlari o‘ta tanqis bo‘lgan bandlik turlariga kiritadi (https://ruralindiaonline.org/library/resource/a-quantum-leap-for-gender-equality-for-a-better-future-of-work-for-all).

Oilaviy biznesdagi haq to‘lanmaydigan mehnat. Ko‘plab ayollar oilaviy biznesni yuritishga yordam berishadi. Daromad umumiy oilaviy budjetga tushadi, lekin ayolning o‘zida na rasmiy daromad va na mehnat huquqlari bo‘lishi mumkin.

Mehnat shartnomasining yo‘qligi hayotning eng zaif vaqtlarida ayniqsa yaqqol bilinadi. Ayol kasal bo‘lib qolsa, unga haq to‘lanadigan mehnatga layoqatsizlik varaqasi berilmaydi va o‘tkazib yuborilgan har bir kun daromad yo‘qolishi bilan yakunlanadi.

Homiladorlik uni yanada og‘ir ahvolga solib qo‘yadi. Homiladorlik va tug‘ruq nafaqasi ish beruvchi orqali to‘lanadi, shartnomasiz ishlaydigan ayolda esa bunday ish beruvchining o‘zi yo‘q.

Norasmiy bandlikning oqibatlari o‘n yillar o‘tib ham o‘z ta’sirini ko‘rsatadi. Pensiya mehnat stajiga bog‘liq bo‘lib, bunday ishda u hisobga olinmasligi mumkin. Hozirgi kunda yoshga doir pensiya tayinlanishi uchun kamida yetti yillik ish staji talab qilinadi. Umri davomida bozorda savdo qilgan yoki buyurtmaga kiyim tikkan ayol keksayganida zaruriy stajsiz qolishi mumkin.

Qisman bu muammoni o‘zini o‘zi band qilgan shaxs maqomi hal etadi. Mehnat stajiga ega bo‘lish uchun o‘zini o‘zi band qilgan shaxs yiliga kamida bir bazaviy hisoblash miqdori (BHM) miqdorida ijtimoiy soliq to‘lashi kerak (https://buxgalter.uz/publish/doc/text205826_kak_vliyaet_uplata_socnaloga_v_povyshennom_razmere_na_pensiyu_samozanyatogo). Ammo bu imkoniyatdan kamchilik foydalanadi: 2,5 milliondan ortiq o‘zini o‘zi band qilgan shaxslarning atigi 13 foizi ijtimoiy soliq to‘lagan (https://buxgalter.uz/publish/doc/text204842_odin_v_pole_voin_kakie_problemy_samozanyatosti_nujno_reshat_v_uzbekistane).

2026-yil sentyabr oyida pensiya islohoti to‘g‘risidagi farmon loyihasi jamoatchilik muhokamasiga qo‘yildi (https://advice.uz/ru/news/3683). U 2027-yildan boshlab ijtimoiy soliq to‘layotgan o‘zini o‘zi band qilgan shaxslarga homiladorlik va tug‘ish hamda vaqtincha mehnatga layoqatsizlik nafaqalarini to‘lashni taklif etadi. Shu bilan birga, loyiha pensiya tayinlash uchun minimal stajni 2034-yilga borib bosqichma-bosqich yetti yildan 15 yilgacha oshirishni nazarda tutadi (https://anhor.uz/ru/news/pensionnyj-vozrast-uzbekistan-63-let). Uzlikli yoki norasmiy mehnat stajiga ega ayollar uchun bu jiddiy muammoga aylanishi mumkin. Hozircha hujjat loyiha ligicha qolmoqda.

Norasmiy ish bugun daromad beradi, lekin ertaga sizni himoyasiz qoldiradi. Kasallik, farzand tug‘ilishi yoki keksayish ayol kishi bir o‘zi ko‘tarishga majbur bo‘ladigan moliyaviy xatarga aylanadi. Mehnat shartnomasi bor-yo‘qligidan qat’i nazar, ijtimoiy himoyani barcha ishlayotganlarga tatbiq etish mehnat bozorida gender tengligiga erishishning asosiy vazifalaridan biri bo‘lib qolmoqda.

A. Kurmichkina tayyorladi

SukutSaqlama #xmt190

Oldingi maqola

Ish joyidagi sharoit va hayz salomatligi
12 Okt 2026
Ish joyidagi sharoit va hayz salomatligi

Keyingi maqola

Xavfsiz va hurmatga asoslangan ish muhitini ta'minlash bo‘yicha milliy dasturga start berildi
19 Okt 2026
Xavfsiz va hurmatga asoslangan ish muhitini ta'minlash bo‘yicha milliy dasturga start berildi
Muharrirdan
Anonim hikoyalar
Жиззахдаги мактаб директори қизларига тазйиқ ўтказиб, уларни мажбурлаб турмушга чиқарган, ўқиш, ишлашдан маҳрум қилган ва эркинликларини чеклаган.
10 Yanvar 2025
Жиззахдаги мактаб директори қизларига тазйиқ ўтказиб, уларни мажбурлаб турмушга чиқарган, ўқиш, ишлашдан маҳрум қилган ва эркинликларини чеклаган.

Немолчи.уз таҳририятига бир қиз мурожаат қилиб, у ва синглиси (қизлар вояга етган) онаси, Жиззах шаҳридаги 18-мактаб директори бўлмиш Шахноза Хасанова томонидан бир неча бор зўравонлик ва тазйиққа учрашганини маълум қилди. Қуйида опа-сингиллардан бирининг хабарини эълон қиламиз: «3 йилдан буён Тошкент шаҳрида ҳам ўқиб, ҳам ишлайман. 2024 йил 31 октябрь куни мени умуман норози бўлган йигитга […]

Унинг исми Зилола эди
03 Yanvar 2024
Унинг исми Зилола эди

У 2001 йилда Қашқадарё вилоятида туғилган, яхши турмуш ўртоқ, меҳрибон она бўлишни орзу қилган. Отасининг узоқ қариндоши Жаҳонгир ундан 8 ёш катта эди. У уни илк бор 2022 йил июль ойида, онаси ва синглиси билан сеп учун нарсалар олиш учун бозорга борганида кўрди. Бир ҳафтадан сўнг улар ФҲДЁ бўлимига ариза беришди, рўйхатга олиш бир ойдан […]

Тошкентда суд пичоқ билан аёлга ташланган эркакка 660 минг сўм жарима тайинлади
29 Iyun 2023
Тошкентда суд пичоқ билан аёлга ташланган эркакка 660 минг сўм жарима тайинлади

Ўша кунни Азиза (исми ўзгартирилди) аниқ-тиниқ эслаб қолди. 16 май куни болалар билан кўчага айланишга чиқишади. Телефони уйда зарядда қолади.⠀Кўчадан қайтгач, Азиза унинг атири ҳидини сезди. Бунгача собиқ эри унда квартира калитини қолганини инкор этган. Аёл ҳожатхонага кириб, ўша ерда бекиниб олди. Ўғли ҳам синглиси билан хонага кириб олади.⠀Эркак ҳожатхона эшигини тақиллатиб, очишни талаб қилади. […]

Жиззах вилоятида эркак 6-синф ўқувчисини зўрлади ва 2 йил озодликни чеклаш жазосини олди
15 Iyun 2023
Жиззах вилоятида эркак 6-синф ўқувчисини зўрлади ва 2 йил озодликни чеклаш жазосини олди

Маълум бўлишича, Жиззах вилоятида истиқомат қилувчи 21 ёшли эркак 2022 йил ёз ойларида маҳалладоши орқали уни дугонаси бўлган вояга етмаган 2010 й.т. йилда туғилган Т.К билан танишиб бир-бирларини ёқтириб қолишиб у вояга етганда бирганликда турмуш қуришлари ҳақида келишиб олади. Кузда эркак қиз яшайдиган шаҳарга боради, дугонаси иккисини айлантириб келади. Кеч бўлиб қолганлиги учун уларни шу […]

Nazima
05 May 2023
Nazima

Шахсий чегараларни бузиш болаликдан бошланади. Эсимда, ёшлигимда холаларим юзимни тортар. Бундан норозилик билдирсам онам менга “Ўзингни яхши тут”, дердилар. Ёки катталардан бирини ўпишимни айтишса, кўзимни юмиб чидардим. Буларнинг барчаси менга ёқмасди – бу катталар, уларнинг сўлаги, бегона ҳидлар …Ўсмирлигимда кўп ёлғиз қолишни истардим. Мусиқа тинглаб, кўзгу олдида рақсга тушардим ёки китоб ўқирдим. Лекин хонамнинг эшиги […]

Менинг исмим Ҳуснора, 32 ёшдаман.
28 Aprel 2023
Менинг исмим Ҳуснора, 32 ёшдаман.

Тошкентдан узоқда жойлашган кичик бир шаҳарчада ўсганман. Оилабоши қаттиққўл ота бўлган оилада ўсганман. Сингилларим ундан жуда қўрқишар ва мен дадамга хотиржамлик билан эътироз билдиришимга доим ҳайрон бўлишарди. Биз ҳар куни уй ва боғда ишлардик: ёғоч полларни қўлда ювардик, бармоқларимиз доимо қавариб кетарди. Эрталаб мактаб олдидан мол боқиш учун кетардик, дарсдан кейин қафас ва катакларни тозалардик. […]

Tegishli barcha maqolalar
top